مي ايستد عقربه هاي زمان

مي سوزد مغز استخوان

زمستان است زمستان

زوزه ي گرگ هاي دور دست

مي افتد در دهان سرد باد

قهقهه مي زند فرياد

زمستان است زمستان

قنديل يخ بر تن چناران

قامت چميده ي سرو خرامان

بريده مي گفت ترسان ولرزان

زمستان است زمستان

قدم هاي محتاط عابران

جرينگ جرينگ دندان كودكان

بنگر سرهاي پنهان در گريبان

آري زمستان است زمستان

(متن زير ترجمه ي يك متن ادبي است كه خودم سال 1372 آن را به زبان كردي كلهري نوشته ام)

غروب پايير است ابرهاي تيره آسمان را پوشانده اند. گويي در مغرب آسمان خورشيد بي يار و ياور كشته شده است يا خون سياوش در آنجا ريخته شده است.نمي دانم چرا هنگامي كه آسمان اينگونه است دل من هم مي گيرد. مي خواهم فرياد بزنم اما نايي براي ناليدن نمانده است. روي پشت بام مي روم و دور دست ها را مي نگرم، پستي ها و بلندي ها را، همه جا لبريز از غم است، همه جا غرق اندوه، گياهان و دشت ها ماتم زده اند، كوه ها و تپه ها نيز سر در گريبان غم فرو برده اند. بر چهره ي روستايمان گويا خاك مرده پاشيده اند. كسي پر نمي زند، كسي ار شادي خبر نمي دهد. سوز سرمايي همراه من شده است غم نامه در گوشم مي خواند. كودكي ام را به ياد مي آورم. روزگار شادي ها، تاب بازي زير درختان. قايم باشك بازي در باغ ها و رقص سر چشمه سارها.

اما حالا چه؟ خانه اي ويران و رنجي بر باد رفته. اطرافم را كه مي نگرم مهمانان غم را مي بينم. سرانجامم جز آه سردي نيست. آن دوست درختم كه دايه ي تاب بازي من بود قامتش از سنگيني بار نامرادي ها چميده است و دلش از اندوه پوكيده است.

اي درخت! گهواره ي كودكي من! تو با برگهاي زرد طلايي ات، من با اشك هاي زلالم بيا تا در آغوش هم گريه كنيم مگر نمي داني كه موسم هجران است؟

هان ای عقاب عشق!
از اوج قله های مه آلود دور دست
پرواز کن به دشت غم انگیز عمر من
آنجا ببر مرا که شرابم نمی برد!
آن بی ستاره ام که عقابم نمی برد!

در راه زندگی
با این همه تلاش و تمنا و تشنگی
با اینکه ناله می کشم از دل :که آب ... آب!
دیگر فریب هم به سرابم نمی برد
پر کن پیاله را ...

فریدون مشیری

بر تنم پر پرواز می بینم آه که چه محتوم است قصه کوچ!

***

دلم می خواهد خدا باشم بال هایم را بر کره ی اندیشه ها بگسترانم و از فراز عقل ها پرواز کنم که سایه ام را حس کنند و بدانند که من چقدر دوستشان دارم!

***

بزرگی خدا را درک نخواهی کرد تا حقارت خود را نبینی و دست های تو یاری رسان نخواهند شد مگر بی کس در مصیبتی گرفتار شوی و دلي را شاد نخواهي كرد مگر بغض نترکیده ای در گلو داشته باشی

***

زبان تنگنایی برای گذر اندیشه است

***

چه سخت است غربت دنيا حتي اگر در خانه ي خود باشي

***

نمي دانم چرا گاهي به اين نتيجه مي رسم كه وجود ما ننگ تاریخ است

***

رنج حکمت خدا را روي زمين من می کشم

***

من زندگي را زندگي نكردم جز بازي در صحنه هاي تراژديكش

***

به زوال خودم می اندیشم آنگاه که سیطره ي من بر زمین پایان خواهد یافت

(اين نوشته را مي خواهم به مناسبت چهل و يكمين سال درگذشت فروغ فرخ زاد ۲۴ بهمن در خبر گزاري ها منتشر كنم)

اگر چه جسته و گریخته نامش را شنیده بودم اما آشنایی من با فروغ برمی گردد به دوران دانشجویی ام. در آن فضای کرخ بود که ما نیز میراث خوار عقده ها و تعصب ها شدیم و بر اثر آن تعصبات چه سال ها که به بی خبری از فروغ ها و هدایت ها كه نگذشت. هرچند اساتیدی هم بودند که به خاطر ارج نهادن به مقام این ستاره های آسمان ادبیات بد نام شده بودند اما صدایشان در هیاهوی کرناهای کج اندیشان به گوش کس نرسید. اینگونه بود که در نبود فروغ ستارگان، به سیاره ها دل خوش کردیم در حالی که آن ها ذهن هاي ما را می جویدند.

این اواخر یکی از دوستانم كه خود اهل ذوق است و صفاي باطني دارد،  فیلمي از زندگی فروغ آورده بود كه با هم نگاه كرديم. در پي آن بود كه بسياري از ذهنيت هاي من در باره ي فروغ فرخ زاد تغيير كرد. از آنجايي كه شنيده هاي من در اين باره با ديده هايم  در تناقض بودند، بر آن شدم تا راجع به فروغ بيشتر تحقيق كنم و نظريات موافقان و مخالفان او را در يابم. خوشبحتانه به مدد دنياي مجازي بخش زيادي از مسائل روشن شد.

اساساًً نگاه شاعر در کمترین دستاورد خود به دنیای پیرامونش نگاهی متفاوت است و این اولین و اساسی ترین وجه تمایز او با دیگران است. طبیعی است فروغ نیز به واسطه ی این ویژگی متفاوت از دیگران می اندیشید. ما که اسیران تعصب اخلاف خویشیم زندگی را بخش کرده ایم و هر بخش را در قالبی ریخته ایم با چهار چوبی محکم که مبادا فروغی بیاید و پایش را از آن پرچین محصور بیرون گذارد. عادت کرده ایم انسان را به تن بشناسیم. دیکتاتور تفکر ما مظلوم انسانیت را به قفس رسوم برده و آن را به صلیب عرف کشیده است. با این طرز تفکر که کله ی افق دیدش مدام زخمی آن چهار چوب هاست، چگونه می توان "عصیان" را تعبیری دیگر کرد؟ لاجرم فروغ نحیف تازیانه ی ملامت می خورد و در خانه ی خویش درد غربت می کشد.

آنچه گذشت مکرراتی است که همه می دانیم گر چه بدان عمل نمی کنیم. و من نیز نمی خواهم خاطر شما را لبریز تکرار کنم. چیزی که مدتی است مشغله ی ذهنی من شده یکی سیر اندیشه ی فروغ است که به باور من مکتب "زندگی خارج از قاب" را بنیان نهاد و دیگر مرگ به ظاهر ساده اما راز آمیز اوست که عبارت "زندگی در دل ها" را معنایی دیگر بخشیده است.

          مهمترین ویژگی فروغ دگر اندیشی او بود که به راستی فراتر از تعبیرهایی چون "هنجار شکنی" و "خلاف سنت" بود. اگر چه هوای زمانه ی او از فرط مسمومیت دگر اندیشی کسی چون فروغ را بر نتافت، و بارها بر لبه ی پرتگاه تسلیم و زانو زدن ایستاد، اما به وی الهام شده بود که آینده روشن است. او رسول تنفس بود و هم جنسان آینده اش تنها در سایه ی او بود که توانستند تنفس کنند.

اجباراًً اندیشه ها گذرگاهی برای ابراز وجود لازم دارند و در این راه انتخابی جز زبان وجود ندارد. حال آنکه زبان تنگنایی برای گذر اندیشه است. بنابراين فروغ برای بیان اندیشه ی خود از بین زبان ها زبان شعر را که مؤثرترین است انتخاب می کند تا بدین سان بتواند جان اندیشه ی خود را از این معبر صعب العبور به سلامت عبور دهد. لیکن آسمان اندیشه فراخ است و طبقات آن مدرج و شرط اوج گیری افتادن است. ضرب المثلی در زبان کردی می گوید "سواره تا به زیر نیافتد سوار کار نمی گردد" بسیاری از ما از ترس افتادن دو دستی کلاه عافیتمان را چسبیده ایم مبادا که فرودی و فرازی در پیش باشد. در حالی که فروغ در این وادی افتاد و افتاد تا عاقبت لذت سواری سمند سرکش اندیشه را چشید.

اگر به اين نقطه رسيده باشيم كه بستر اندیشه فاصله ای است از جمال تا کمال که افتان و خیزان طی می شود آنگاه خواهيم فهميد كه افت و خیزهای  که صاحبان انديشه كه فروغ نیز از آن جمله است در این سیر و سلوک نه تنها طبیعی بلکه لازمه ی طی طریق است.

یکی دیگر از زوایای راز آمیز وجود فروغ مرگ به ظاهر ساده ی او بود. در باتلاقی که بوی تعفنش مشام هر انسان آزاده ای را می آزرد، ناگهان گلی سر برکشید که عطر دلاویزش پهنه ی مرداب را فرا گرفت. قبل از شکفتنش همگان او را علف هرزی بر بستر مرداب می پنداشتند. اما طولی نکشید که رایحه ی جان افزای این گل نو رسته همه ی جان های عاشق را شیفته ی خود کرد و ناگهان چون شمس همه را تشنه گذاشت و غیب شد و اکنون که چهل و یک سال از غیبتش می گذرد هم چنان تشنگان معرفتش حیرانند.

با وجود اینکه در زمانه ی فروغ ابزارهای ضبط صدا و تصویر به گستردگی امروز نبود، اندک آثارش که در این زمینه به یادگار مانده است دست به دست می گردد. یک جستجوی اینترنتی از سر کنجکاوی و به منظور شناختی کلی از تکرار نام بزرگان بر زبان مردم نشان داد که از بین ده دوازده شاعر و نویسنده معاصر فروغ، او جزو سه نفر اول بود. شاید به این دلیل که او در افواه مردم شهد می ریخت و به کلامشان شیرینی می داد. به همین دلیل هر اهل سخنی دوست دارد که در کلامش یک فروغ شیرینی هم باشد.

در پایان معترم با وجود تلاشی که در این گفتار برای شناخت بیشتر فروغ به عمل آمد، باز در هستی فروغ سری نهفته است که هنوز برای امثال من سر به مهر مانده است.

***

خاموشی چون مهر سکوت بر لب بزرگان و من چون طبل کولی پر هیاهو

***

تمام هستی من تو هستی و همه ی هستی تو آیه ی تاریکی بود

***

بخشی از زندگانی من به روال موسیقی فیلم بیتاست

***

روی زمین تمرین خدا شدن می کنم دلم می خواهد وقتی آقا رحمان مرا به خدای خانه ی خویش می برد هم رنگ او باشم

پیچیده در تن من

چون در گذرم از تو

به اهورا برسم؟

***

در فصل سوختن

من گوگرد کبریتم

تو انتهای چوب

***

از ترس فنا

تا سنگینی کفه ی بقا

هم چنان خواهم ماند در این راه

***

سمند سرکش زمان

شتاب مکن

سوار زخمی تو

افتان و خیزان

ره به جایی نمی برد

بيان احساسات و عواطف در عصر طبيعت – آن هنگام كه خيال همه ي گوش ها از غرش موتورهاي بخار راحت بود و در زماني كه هنوز دود و بخار حاجب چشم ها و سبزه زاران نبود – در بسترهاي شناخته شده ي ادبيات، زيبا و دل انگيز بود. غزل اوج دلدادگي شبانان و دختركان كوزه به دوش بر لب چشمه ساران را به زيبايي هر چه تمام تر بيان مي كرد و قصيده به لطافت، تصوير كوهساران و دشت هاي شقايق را در اذهان منقش مي كرد. قرن ها بود كه مشاعره لذت دل چسب مردمان در فراغت ها و شب نشيني ها بود.

ناگهان عصر بخار آمد و مادر تكنولو‍‍ژي فارغ شد. نوزادان آهن و عجيب و غريب از راه رسيدند اين موجودات بي جان  امور خارق العاده اي را انجام مي دادند. آنها تمدن را به ريشخند گرفتند و دنيا را لبريز از مصنوعات خود كردند و آن چنان پُر كردند كه انسان در ميان آنها هم چون سبزه اي روئيده در پاي ديوار گم شد. دود و بخار حايل بين چشم ها  و سبزه زاران شد و مكعب هاي سيماني سلول انسان هاي آزاد گرديد.

تكنولوژي اگر چه انسان را از زندگي در بستر طبيعت محروم ساخته بود ليكن چشم هاي آهني نيز با خود آورده بود كه به انسان اجازه مي داد از پشت ديوارها و فولادها به ديدن زواياي دور دست زمين بپردازد. به زودي چشم هاي شيشه اي نيز آمدند و افق ديد بشري زاد را از جَو زمين عبور دادند.

دستاوردهاي تمدن مدرن، فرهنگ بشري را نيز الزاماً تغيير داد. نگرش ها و ديدگاه ها دگرگون شدند. تفكر انسان امروزي را متفاوت از پيشينيان خود ساخت. اين تغيير در تمام عناصر فرهنگي و بويژه در زبان و ادبيات رسوخ كرد. بنابراين شاعر امروز از چيزهايي فراتر از مفاهيم و ملموسات گذشه الهام مي گيرد.چيزهايي كه حاصل تمدن امروزي است به علاوه شعر امروز نيازمند زباني است كه از متن زندگي كنوني برخاسته باشد.زبان امروز لاجرم بايد ظرف واژگاني باشد كه خاص نوع زندگي كنوني است.

اين دليل جهاني باعث تغييراتي در ادبيات ملل گرديد. پيرو اين امر و نيز به دليل ديگري كه خاص كشور ماست و در مجالي ديگر به آن خواهم پرداخت، ادبيات ما نيز دستخوش تحول گرديد. اما جز "مهندس" نيما كه با ذكاوت و درايت خود و تحمل مشقات فراوان باني اين تغيير گرديد، كسي را جسارت دست زدن به چنين مسئله اي نبود. بنابراين سزاوار است ياد و خاطر اين "مهندس" تواناي ادبياتمان را گرامي بداريم و بر روح پاكش درود بفرستيم      

شیرینی کلام

خورشید منتظر تو

ایستاده بر بام

آبی مهتاب

گرمی آفتاب

بر تن سیمین من بتاب

در بیغوله های زندگی
رفتم و رفتم
نا امید و سر بزیر
ناگهان سکه یافتمت

 در دوباره های مکرر زندگی

در تسلسل ایاب ها و ذهاب ها

و در بی رمقی کلمات خسته از تکرار

چه پیر می بینمت

ای 36 ساله ی من!

در نفرت فرَیم های تصاویر

در رخوت شکلک های زاغ

و در تکرار لباس هایی که هویت تو گرفتند

چه پیر می بینمت

ای 36 ساله ی من! 

در تکرار فاتحه خوانی ها

در دوختگی دستانت به تن عافیت

و در سنگینی صورت های تکیده

چه پیر می بینمت

ای 36 ساله ی من!

من خوشبختم و اوج خوشبختی من لحظاتی است که فکر میکنم. وقتی که صدای گوش خراش زنگوله های آویخته بر اعضای بشری تو خاموش می شوند؛ فراغتی دست می دهد تا در سکوت مهربان تر از همیشه باشی. وقتی که از دست های پاکت مهربانی می بخشی؛ همه چیز در اطرافت با تو هم نوا می شوند. دیوارها و پنجره ها و آن شیشه ها که بریده ی آن ها لرزه بر اندامت می افکند، اکنون دایه ی دستانت شده اند.چقدر نم و لطیف! آرام و بی صدا از قلب آن ها می گذری و هنگام عبور چون حریر نرمی آن ها را روی پوستت حس می کنی.

نمی دانم نقش آدمکی بود بر بوم

یا انسانی که با رنگ مصلوب کاغذ شده بود

هر چه بود اسیر دست باد بود

دود سیاهی صورت رنگ پریده اش را فرا گرفته بود

شکستن استخوان هایش در برخورد با آسفالت خیابان

در گوشم صدا می کرد

و بر انجماد سخت و سرد سیمان

دلش می خواست دستهایش را بگشاید

تا بر سبزه ی روئیده در لای موزائیک ها

زیر پای قطاره ی عابران خیابان

چنگ بزند

رنگ و رویش پریده بود

خسته از سطح، عاشق بُعد بود

دلش می خواست سرش را برگرداند

و خورشید را نظاره کند

از سوختن نمی هراسید

همه ی هراسش از افتادن

قبر من صدو بیست متر است

با پستوها و دالان هایش

کوهکی و گل واره ای حقیر

در پاسیویی با نور کاذب

تا بباورم که زنده ام

روزنی دارد رو به خورشید

که گاه سایه ی کبوتران

در حال پرواز بر آن می افتد

و خنده ی آسمان

چقدر دلم برای آن بیرون ها تنگ است!

شماطه های دست آموز

رهگذران جاده ی زمان

همسفر شماست

پیکر غبار گرفته ی من

به حکم آن پلیس که دستور داد

آن موریانه های زرد

که خاکستری سلول های مرا می بلعیدند

چه به یادگار گذاشتند؟

خدایا سنگینم

برای پرواز

می ترسم از این گذر

می هراسم از فقر و فنا

آهای زمین!

آهای زمان!

به فرمان من ایست!